-ਨੂਰ ਸੰਤੋਖਪੁਰੀ
ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਸਭ ਨੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ‘ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੀ ਖੱਬੀ ਗੱਲ੍ਹ ‘ਤੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਚਪੇੜ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਕਰ ਦਿਓ। ਚਪੇੜ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’
ਪਰ …ਲੱਗਦੈ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉਪਰ ਚੱਲਣ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਬਕਾ ਦੂਰਸੰਚਰ ਮੰਤਰੀ ਸੁਖਰਾਮ ਆਪਣੇ ਖਿਲਾਫ ਚੱਲ ਰਹੇ ਗਬਨ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ 5 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ‘ਤੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਸੁਖਰਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਮੂਹਰੇ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਹਰਵਿੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਪੇੜ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਹਰਵਿੰਦਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਐਫ ਆਈ ਆਰ ਦਰਜ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੁਲਸ ਨੇ 5-6 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਘੁਟਾਲੇਬਾਜ਼ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੁਖਰਾਮ ਦੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਚਪੇੜ (ਥੱਪੜ) ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ‘ਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਨ ਆਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤੀ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ‘ਤੇ ‘ਬਸ, ਇੱਕ ਹੀ ਥੱਪੜ’ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਥੱਪੜ ਵੱਜਣ ਪਿੱਛੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉਪਰ ਚਪੇੜ ਮਾਰਦਾ ਜਾਂ ਵੱਖੀ ਵਿੱਚ ਘਸੁੰਨ ਮਾਰਦਾ, ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ ਜੀ ‘ਬਸ ਇੱਕ ਹੀ ਥੱਪੜ’ ਵੱਜਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਗੱਲ੍ਹ ‘ਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ‘ਇਸ ਥੱਪੜ ਦਾ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।’ ਹਰਵਿੰਦਰ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ‘ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਰਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੋਂ ਆਮ ਕਰੋੜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਐ। ਲੀਡਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ। ਲੀਡਰਾਂ ਕੋਲ ਘੁਟਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।’
ਹੁਣ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਤੇ ਅਫਸਰ-ਕਰਮਚਾਰੀ ਗਬਨ-ਘੁਟਾਲੇ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਾਹੀਦਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ।
ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ ਜੀ ਦੇ ਥੱਪੜ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ 1.62 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਅੰਕ 9.01 ਫੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਰਨ-ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣ ਦਾ, ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਫੀ ਤਜਰਬਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿੰਗੀ ਖੰਡ ਹੁਣ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੰਕੜੇਬਾਜ਼ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖੰਡ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਸਟਾਕ ਦੀ ਹੱਦ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਕਾਰਨ ਖੰਡ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਕੇ ‘ਕੌੜੀ’ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਨਸਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖੰਡ ਵੀ ਥੱਪੜ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਮਹਿੰਗੀ ਵਿਕਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਖੰਡ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਇਕਦਮ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਇਰਾਕ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜ਼ੈਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਬੁਸ਼ ਦੇ ਜੁੱਤਾ ਦੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀ ਚਿਦੰਬਰਮ ਵੱਲ ਤੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਨੇ ਐਮ ਪੀ ਨਵੀਨ ਜਿੰਦਲ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਜੁੱਤੇ ਕੱਢ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਸਬ ਪਾਸੇ ‘ਜੁੱਤਾ ਮਾਰੋ ਮੁਹਿੰਮ’ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ‘ਥੱਪੜ, ਘਸੁੰਨ, ਠੁੱਡੇ ਮਾਰੋ’ ਲਹਿਰ ਹੀ ਨਾ ਚੱਲ ਪਵੇ?

-ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਗਾਲਿਬ ਦਾ ਸ਼ਿਆਰ ਹੈ-
‘‘ਪੂਛੇ ਹੈ ਕਿਆ ਵਜੂਦ-ਓ-ਆਦਮ
ਅਹਿਲ-ਏ ਸ਼ੌਕ ਕਾ?
ਆਪ ਅਪਨੀ ਆਗ ਕੇ
ਖਸ-ਓ-ਖਾਸ਼ਾਕ ਹੋ ਗਏ।”
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਲਗਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ-ਉਹ ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਧੁੱਖਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਬਾਲਣ ਬਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਰਾਹ ਮੋਕਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਤੀ, ਗੈਲਿਲੀਓ ਨੇ ਭਰੀ ਸਭਾ ‘ਚ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਵਾਇਆ, ਡਾਰਵਿਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂਡਲ ਗੁਮਨਾਮੀ ਦੀ ਧੂੜ ਫਕਦਾ ਮੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਖੋਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਹੀ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅੱਜ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਪਰਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੌਂਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਮੁਆਫਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜੁੜੀ ਸਭਾ ‘ਚ ਮੈਂ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਕਿ-
‘ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ, ਗਾਲਿਬ ਜਾਂ ਗੇਟੇ ਨੇ ਜੇਕਰ ਇਕ ਸਤਰ ਵੀ ਨਾ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਤਦ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਨੇ, ਪਰ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਣਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਨਿਯੂਟਨ, ਫੈਰਾਡੇ, ਡਾਰਵਿਨ ਜਾਂ ਪਾਸਚਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕੀਤਾ।’ ਸਭਾ ‘ਚ ਬੈਠਿਆਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਤਾਂ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਾਡਾ ਅਜਿਹਾ ਵਤੀਰਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਸੋਈ ‘ਚ ਅਸੀਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਅਤੇ ਸੁੱਖ-ਆਰਾਮ ਦੇ ਅਸਾਡੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਛਾਪ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾ ਅਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਕਿਧਰੇ ਵੱਧ ਅਰੋਗ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਵੱਧ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।
ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਆਮ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਡੇ ‘ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਯੋਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਵੀ ਕੋਰੇ ਹਨ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ, ਇਸੇ ਲਈ, ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਦੰਭ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੀਨ, ਈਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਵੀ ਹਨ।
ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਰਕ ਨਹੀਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਤਰਕ ਜਾਂ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪਾਖੰਡੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰੋਲ ਤਰਕ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ-ਲਬੇੜ ਦੇ, ਨਿਝੱਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ। ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਆਲੋਚਨਾ ਆਸਰੇ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਉਥੇ ਪੁੱਜਾ, ਜਿਥੇ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਹੈ।
ਕਈ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਚੋਂ ਝਾਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਲਡਸ ਹੱਕਸਲੇ ਤੇ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਬੜਾ ਆਲੋਚਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿਹਾ-
‘ਵਿਗਿਆਨ ਅਸਾਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਆਰਦਾ, ਜਦ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਸੁਲਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ 10 ਹੋਰ ਅਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖਲੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।’
ਇਹ ਗੱਲ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਅਰੋਗਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ‘ਚ ਇਹੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਸੰਜਮੀ ਉਪਯੋਗ ਨੇ ਉਪਜਾਈਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਤਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਨਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿ ਉਪਯੋਗ ਚੰਗਾ ਵੀ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਊਰਜਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉਪਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਅਸੀਂ ਆਪ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ-ਜਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸਲ ‘ਚ, ਇਹ ਅਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਂਗਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਨਿਖੇਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਾਧਾ, ਕੈਂਸਰ ਤੇ ਹੋਰ ਲਾਇਲਾਜ ਰੋਗਾਂ ‘ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਾਧਾ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪੁੱਜਤ ਬਾਹਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ।
ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਨਾ-ਹੰਢਣਸਾਰ ਉਪਯੋਗ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਆਰਥੀ ਰੁਚੀਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਹੋਸ਼ਮੰਦੀ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਗਾਲੀ ਦਾ ਵਾਕਿਆਈ ਕੋਈ ਪਾਰਾਵਾਰ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਾਅ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ‘ਪੈਰਾਮਿਲੀਅਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਪੇਟ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ‘ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ-
‘ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਅਖਲਾਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।’
ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇ ਪਲਟ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ-
‘ਅਖਲਾਕ ਲਈ ਗੁਜਾਇਸ਼ ਕੱਢਣਾ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕੰਗਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੀ ਨਹੀਂ।’
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹਾਲ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਆਮ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਕੰਗਾਲੀ ਆਮ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਲਾਕੀ ਸੂਝ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਟਾਂਵੀ-ਟਾਂਵੀ ਹੈ। ਨਿਰੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਆਣਪ, ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਆਣਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ‘ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਅੱਕ ਬੀਜ ਕੇ ਬੂਟੇ ਨਾਲੋਂ ਅੰਬੀਆਂ ਤੋੜਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਸੂਤਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਜੇਕਰ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਰਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਲਕੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੁਘੜ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਊਰ ਅਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਇੱਕ ਬੰਨੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ‘ਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਤੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਰਾਸਿਆ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲ ਬਖਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ‘ਚ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਇਆ।
ਪਰ ਇੰਨੇ ਕੁ ਨਾਲ ਅਸਾਡਾ ਸੌਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਅਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵੀ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਅਸਾਨੂੰ ਬਣਮਾਨਸ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ‘ਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ 3500 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲਤਾ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਕਾਰਜ ‘ਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਉਪਰ, ਆਪਣੇ ਆਵੇਗਾਂ ਉਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਜੀਨਾ ‘ਚੋਂ ਪੁੰਗਰੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵੇਗਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਦਿਨ ਕਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਲੱਗੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਕਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਸਦਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪੁੰਗਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਵੀ ਇਹ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇਫਦੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅਸਾਡੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਵੱਧ ਕੁਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੰਡ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਰਾਹ, ਕੇਵਲ ਵਿਗਿਆਨ ਹੀ ਸੁਝਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਉਪਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲਝਣ ਲਈ ਅੱਜ ਦੋ ਫਿਲਾਸਫੀਆਂ ਅਮਲ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇੱਕ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦਾ ਇਹ ਅਨੁਰੋਧ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪੁੰਗਰੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਲਗਾਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਿਆਂ, ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਾ ਚੁੱਕਣ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਨ ਇੰਤਾਹਾਈ ਸੰਕੀਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਅਰੋਗ ਅਤੇ ਸੁਲਝਿਆ ਸੰਵਰਿਆ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ, ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਦਗੁਣ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਦੱਬ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਲ ਸੋਹਜਮਈ ਸਾਊਪਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਤਕੜਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
‘ਤੂੰ ਸ਼ਾਹੀ (ਬਾਜ਼) ਹੈ, ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਹੈ ਕਾਮ ਤੇਰਾ,
ਤੇਰੇ ਸਾਮਨੇ ਆਸਮਾਂ ਔਰ ਭੀ ਹੈਂ।’
ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼, ਬਿਨਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹਾਰਦਿਕ ਅਨੁਯਾਈ ਦੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਜੇਕਰ ਚੰਦਰਮਾ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਪਾਰਲੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਅਸੀਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਸਦਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾਂਗੇ।