ਪਾ ਲਓ ਗੱਲ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਬੱਚਿਓ ਭਰ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ।

ਬੜੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ,
ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਣਾ।

ਜੇ ਹੈ ਖੰਘ, ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ,
ਮੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ।

ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਮਾਰੂ,
ਨਜ਼ਲਾ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਲਾ ਝਾੜੂ।

ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਏ,
ਆਉਂਦੀ-ਜਾਂਦੀ ਠੰਢ ਫੜਦੀ ਏ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ

ਝੂਠੀ ਉਨਤੀ ਚਿੱਟੇ ਝੂਠ ਦਾ, ਇਹ ਹੈ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਕੈਲੰਡਰ ਮੋਏ ਸਾਲ ਦਾ ਮਾਤਮ ਕਰੀਏ, ਉਠੋ ਫੂਕੀਏ ਯਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਕੱਲ੍ਹ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਸਾਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨੀਂ, ਰੁਲ ਜਾਵੇ ਨਾ ਇਸਦਾ ਮੁਰਦਾ ਮੋਇਆ ਸਾਲ, ਮਖਾਣੇਂ ਵੰਡੀਏ, ਉਠੋ ਕੱਢੀਏ ਬਾਹਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਭੁੱਖ ਮਰੀ ਬੇਕਾਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਹੀ ਪੁੱਟ ਸੁੱਟੇਗੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਢੂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਰਕਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਝੂਠੇ ਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਲੀ ‘ਤੇ, ਸਿਦਕ ਕਦੋਂ ਕੁ ਤੱਕ ਟੰਗੋਗੇ? ਵਿੰਹਦੇ ਕੀ ਓ ਪੁਰਜ਼ੇ ਕਰ ਦਿਓ, ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਕਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਸਾਡੇ ਬੇਰੰਗੀ ਦਾ ਰਾਜ! ਖੂਬ ਮਾਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਹੈ ਤੂੰ ਫਿੱਕੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਕਾਸਦ ਹੱਥ, ਘੱਲਿਆ ਈ ਰੰਗਦਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਹਾਕਮ ਇੱਕ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਬੱਤੀ ਵਾਰ ਬਿਆਨ ਬਦਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਆਇਆ, ਬਦਲੇ ਬੱਤੀ ਵਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਤੇਰੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਖ਼ਤ ਤੋਂ ਜਦ ਵੀ ਯਾਰ ਤਾਰੀਖ ਪੜ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਖਿੜ ਉਠਣ ਤਦ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਬਣ ਜਾਵੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਵਕਤ ਬੜਾ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈ ਯਾਰੋ! ਇਸ ਤੋਂ ਕੌਣ ਸਿਕੰਦਰ ਬਚਿਆ? ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੁਲੂਗਾ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ, ਮਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਦਾਰ ਕੈਲੰਡਰ। ਬਚ ਨਈਂ ਸਕਦਾ ਤੂੰ ‘ਸਰਹੱਦੀ’, ਪੁੱਠਾ ਟੰਗ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਕਾਤਿਲ, ਇਹ ਖੰਜਰ ਦੋਧਾਰ ਕੈਲੰਡਰ।

- ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ
ਨੀ ਚੁੜੇਲੇ, ਇਹ ਬਰਤਨ ਸਾਫ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕਾੜ ਕਰਦੇ ਥੱਪੜ ਦੇ ਨਾਲ ਕੜਕਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਲਾਡੋ ਤਰਾਹ ਗਈ। ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਥੱਕ ਗਈ ਸੀ ਲਾਡੋ, ਬਰਤਨ ਮਾਂਜਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਝੋਕ ਆ ਗਈ। ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੀ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਜੜ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਲਾਡੋ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਘਰ ਦਾ, ਵੇਹਲ ਮਿਲਦੀ ਹੀ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਪਲ ਆਰਾਮ ਲਈ। ਖੇਡਣ ਲਈ ਤਾਂ ਸੋਚੋ ਹੀ ਨਾ। ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੁਲਾਰਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਉਸ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਘਰ ਦਾ ਬਚਿਆ-ਖੁਚਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਫਟੀ-ਪੁਰਾਣੀ ਗੋਦੜੀ ਸੌਣ ਲਈ। ਨਾ ਨਵਾਂ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਣ ਲਈ, ਖੇਡਣ ਲਈ ਸਮਾਂ? ਨਾਂਅ ਨਾ ਲਵੋ। ਦਿਲ ਤੜਪਦਾ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਪਿਆਰੀ ਜਿਹੀ ਗੁੱਡੀ ਲਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਮੁੰਨੀ ਕੋਲ ਹੈ। ਮੁੰਨੀ ਵਰਗੇ ਝੱਗੇ ਲਈ ਵੀ ਦਿਲ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੰਗੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ। ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਬਣਦੇ, ਨਵੇਂ ਖਿਡੌਣੇ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਉਹ ਤੋੜਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਲਾਡੋ ਦਾ ਨਾਂ ਥੋਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਟਾਪਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ। ਲਾਡੋ ਕੋਲ ਇਕ ਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਗੁੱਡੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੁਘੜ ਮਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਉਹ ਮੈਲੀ ਗੁੜੀਆ। ਲਾਡੋ ਨੂੰ ਜਦ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢਦੀ, ਪਿਆਰਦੀ ਤੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ। ਮਾਣੋ ਬਿੱਲੀ ਉਸ ਦੀ ਸਖੀ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਲਾਡੋ ਨਾਲ ਲਾਡ ਕਰਨ ਜਾਂਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਚੁੰਮਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ।
ਭੈਣਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਲਾਡੋ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਕੰਮ ਵੀ ਆਖਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਰਸੋਈ ‘ਚੋਂ ਹੀ ਵਕਤ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਉਸ ਨੂੰ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਲਈ, ਮੇਲਿਆਂ ਲਈ, ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ‘ਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖਦੀ, ਹੌਕਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਸਕਦੀ? ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਤਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ, ਘਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗਦੀ, ਪਰ ਕਰਦੀ ਕੀ?
ਕਦੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਘੱਟ ਹੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ, ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ।
ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਸੀ। ਬੜੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹ, ਵੱਡੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਸਨ ਤੇ ਲਾਡੋ ਦੇ ਮਾਮਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਸੀ, ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਤੇ ਕੀ ਕੁਝ, ਸਭ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਲਾਡੋ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।
ਲਾਡੋ ਆਪਣੀ ਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਗੁੱਡੀ ਤੇ ਮਾਣੋ ਬਿੱਲੀ ਨਾਲ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਬਣ-ਠਣ ਕੇ ਠਹਾਕੇ ਮਾਰਦੀਆਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਵਿਚਾਰੀ ਲਾਡੋ ਬੇਵੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿ ਗਈ।
ਲਾਡੋ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਇਕਦਮ ਚੌਂਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਲਾਡੋ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਭੈਣ ਤਾਰੋ ਦੀ ਧੀ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਮੇਰੀ ਗੁੜੀਆ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਲਾਡੋ?’ ਖਾਨਿਓਂ ਗਈ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ। ਕੁਝ ਅਹੁੜੇ ਨਾ ਕਹਿਣ ਨੂੰ। ‘ਉਹ, ਉਹ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਗਈ ਸੀ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਹਾਂ, ਹਾਂ ਸਹੇਲੀ ਦੇ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ’। ਤੇ ਉਹਦਾ ਬਾਪ ਘਰ ਨੂੰ ਦੌੜ ਉਠਿਆ। ‘ਠਹਿਰੋ’, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਹੜਬੜਾਏ ਦੋਨੋਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਲਾਡੋ ਮਾਣੇ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ।
‘ਲਾਡੋ’, ਕੁਰੱਖਤ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਧੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਉਸਨੂੰ। ‘ਚੱਲ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ’, ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ ਕਿਹਾ।
‘ਮੈਂ?’ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ‘ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ, ‘ਪਰ ਬਾਪੂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।’
‘ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੱਪੜੇ ਕਿਉਂ ਹੋਣ? ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਤਾਂ ਪਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ ਵੈਹੜਕੀਏ’, ਉਹਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਬੋਲੀ।
‘‘ਐਵੇਂ ਨਾ ਵੱਢ ਖਾਇਆ ਕਰ ਨਿਆਣੀ ਨੂੰ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਆਖਦੀ ਏ, ਦੇਹ ਸੂ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਰ੍ਹੇ ‘ਚ ਤੇਰੀ ਹੀ ਨੱਕ ਕੱਟੂ।”
ਉਸ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਵੱਡੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਜਿਹੇ, ਪਰ ਫੱਬ-ਫੱਬ ਪਈ ਲਾਡੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਹੀ।
ਲਾਡੋ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਘੁੱਟ ਕੇ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਲਾਡੋ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕੋਸਾ ਜਿਹਾ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਾ ਸਭ ਕੁਝ। ਉਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਧਰ ਆ ਗਿਆ, ਇਕ ਟਕ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੁੜ ਕੇ ਲਾਡੋ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾਚ-ਗਾਣਾ ਇਕਦਮ।
‘‘ਇਹ ਕੀ ਅਰਜਨ?” ਲਾਡੋ ਦੀ ਭੈਣ ਚੰਨੋ ਉਸ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਪਰ ਅਰਜਨ ਲਾਡੋ ਵੱਲ ਤੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਾਡੋ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚੰਨੋ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉਡ ਗਏ।
‘‘ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਸੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ? ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਹੁਸਨ, ਇੰਨੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ!”
‘‘ਮੈਂ..ਮੈਂ”, ਉਸ ਰਾਣੋ ਦਾ ਹੱਥ ਪਕੜਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
‘‘ਹਾਂ-ਹਾਂ ਬੱਚੇ, ਇਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗੀ, ਇਸ ਹਵੇਲੀ ‘ਚ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਹੂ ਬਣ ਕੇ!”
ਓਧਰ ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟੋ ਤਾਂ ਰੱਤ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦੀ, ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਮੂੰਹ ਲੈ ਉਸ ਭੀੜ ‘ਚ ਪਨਾਹ ਲੀਤੀ।